Didim ilçe merkezine yaklaşık 80 kilometre uzaklıkta, Kuşadası’nın yaklaşık 3 kilometre kuzeyinde yer alan Pygela antik kenti, antik kaynaklarda adı geçen ancak hâlâ birçok sırrını koruyan önemli yerleşimlerden biridir. Kentin adı, ilk kez ünlü coğrafyacı ve tarihçi Strabon’un Geographika adlı eserinde karşımıza çıkmaktadır.
Antik anlatılara göre, Truva Savaşı’nın ardından komutan Agamemnon’un askerleri arasında yayılan bir hastalık nedeniyle kahinler, askerlerin bu bölgede tedavi olabileceklerini öne sürmüştür. Bunun üzerine Agamemnon ve beraberindekilerin bir süre burada konakladıkları ve kentin kuruluşunun bu olaya dayandığına inanılmıştır. Klasik Hellence “kalça” anlamına gelen pyge sözcüğünden türeyen Pygela adı da bu efsaneyle ilişkilendirilmektedir.
Ancak 1974–1978 yılları arasında gerçekleştirilen arkeolojik çalışmalar, bölgede MÖ 3000–2500 yıllarına tarihlenen Erken Tunç Çağı’ndan Orta Bizans Dönemi’ne kadar uzanan kesintisiz bir yerleşim olduğunu ortaya koymuştur. Bu bulgular, Pygela’nın tarihinin Truva Savaşı’ndan çok daha eskiye dayandığını göstermektedir. Antik dünyada kentlerin kuruluşunun efsanevi kahramanlara atfedilmesi yaygın bir gelenek olsa da arkeolojik veriler Pygela’nın köklü geçmişini somut biçimde ortaya koymaktadır.
Günümüzde Pygela antik kenti ve limanı, büyük ölçüde gizemini korumaya devam etmektedir. Bölgede ortaya çıkarılan villa kalıntıları, üç nefli kilise yapısı ve su kemeri gibi buluntular, kentin farklı dönemlerdeki yaşamına ışık tutmaktadır. Buna karşın, kapsamlı arkeolojik araştırmalarla gün yüzüne çıkarılmayı bekleyen daha pek çok yapının bulunduğu düşünülmektedir. Efsanelerle beslenen anlatıları ve binlerce yıla uzanan arkeolojik geçmişiyle Pygela antik kenti, Batı Anadolu’nun keşfedilmeyi bekleyen önemli tarihî miraslarından biri olarak dikkat çekmektedir.
